In Gezichtsverlies #2, de tentoonstelling van werken van Jan Van Riet in galerie De Zwarte Panter enkele maanden geleden, sluimerde de Tweede Wereldoorlog in een intense reeks portretten van gedeporteerden uit de Dossin kazerne te Mechelen. Daarnaast waren er de grotere landschappen, die door conceptie, tekentaal en vormgeving een morele lading meekregen. Want inderdaad, de vernietigingskampen lagen dikwijls in een bosrijke en soms zelfs feeërieke omgeving. Het is een beetje zoals Nobelprijsdrager Imre Kertész schreef in zijn roman over Buchenwald, waar hij samen met zijn lotgenoten getuige was van de mooiste zonsondergangen.
Deze misschien iets te zware inleiding om het boek Antwerpen 1940-1945 in de serie Steden in oorlog voor te stellen. Daarin zien we de oorlog enkel in de vorm van de menselijke ervaringen en dat vooral aan de hand van foto’s. Geen militaire geschiedenis, maar een stad en de mensen die haar bevolken zijn het onderwerp. Die foto’s kunnen dan weer eens propagandistisch zijn, dan weer ontroerend, maar zoals burgemeester Patrick Janssens vandaag in zijn inleiding zei: ‘foto’s zijn niet neutraal’.
Foto’s over de ideologische collaboratie, D-Vlag, VNV en Vlaamse SS zijn er in meervoud, omdat de Duitse bezetter ze meermaals opvoerde. Maar ook de bezetter die rustig aan de Groenplaats zijn biertje drinkt, of de Duitse majoor die in een krampachtige pose op de De Keyserlei werd gekiekt, is uiteraard aanwezig. Daarnaast heb je de leden van het stadsbestuur die aanbleven onder de Duitse hiel, maar Janssens was wel eerlijk genoeg om zich af te vragen wat hij in hun geval zou hebben gedaan. Wat je nauwelijks ziet zijn scholen, religieuze feesten komen ook niet aan bod. Je kunt de foto van een vrouwelijke tramontvanger op twee manieren bekijken, ofwel staat ze daar omdat de meeste mannen verplicht te werk waren gesteld of gedeporteerd, ofwel kun je dat als een voorbode zien van de grote emancipatiegolf die zich na de oorlog inzette. Het is maar zoals je het bekijkt, net zoals mijn collaborerende vader steeds zei wanneer als hij met ons, na zijn vrijlating, tijdens een wandeling een hoopje op het trottoir zag: ‘Pas op, trap niet in die Duitse soldaat.’ Je kunt een foto bekijken en in een blik of een gebaar herkennen wat er aan de hand is, maar een daad van verzet zien in het neerleggen van een krans aan het monument van koning Albert in het stadspark, met toekijkende politie en rijkswacht – die ook op post bleven - gaat mij iets te ver. Trouwens je hoeft er het boek Gardes in de oorlog maar op na te slaan om te weten waar die stonden, daarin kun je lezen dat ze daadwerkelijk hielpen bij het opsporen en wegvoeren van Joodse medeburgers. Al met al hebben samenstellers Dirk Martin en Lieven Saerens uniek beeldmateriaal bijeengebracht.
Geen opmerkingen:
Een reactie posten